Vatsavitri poojan - Ritual वटसावित्री पौर्णिमा – परंपरा, श्रद्धा आणि नातं

 

एका चांगल्या शहरात , एका सोसायटीत सुमनताई आपल्या मुलगा अनिकेत आणि सून प्राजक्तासोबत राहत होत्या. सुमनताई पारंपरिक विचारांच्या असल्या तरी काळानुसार बदल स्वीकारणाऱ्या होत्या. प्राजक्ता आयटी कंपनीत नोकरी करत होती. सुनेला कामाच्या व्यापामुळे तिला अनेक सण-उत्सवांची माहिती फारशी नव्हती.

 

ज्येष्ठ महिन्याची पौर्णिमा जवळ आली होती. एक दिवस सकाळी सुमनताई पूजा साहित्याची यादी बनवत होत्या. प्राजक्ताने ते पाहिले.

 "आई, तुम्ही एवढी तयारी कशासाठी करता आहात?" तिने विचारले.

 सुमनताई हसल्या.

 "अगं, पुढच्या आठवड्यात वटसावित्री पौर्णिमा आहे ना!

त्यासाठी तयारी करते आहे."

 प्राजक्ता थोडी संकोचून म्हणाली, "आई, मला खरं सांगायचं तर या व्रताबद्दल फारशी माहिती नाही."

 "मग छानच. आज तुला सगळं सांगते," असे म्हणत सुमनताईंनी तिला आपल्या जवळ बसवले.

 "वटसावित्री व्रत हे महाराष्ट्रातील विवाहित स्त्रिया मोठ्या श्रद्धेने करतात. या व्रतामागे सावित्री आणि सत्यवान यांची कथा आहे."

 प्राजक्ता उत्सुकतेने ऐकू लागली.

 सुमनताई सांगू लागल्या, "खूप वर्षांपूर्वी सावित्री नावाची बुद्धिमान, धैर्यवान आणि पतिव्रता स्त्री होती. तिने सत्यवान नावाच्या राजपुत्राशी विवाह केला.

तिचे सत्यवानावर खूप प्रेम होते आणि त्याच्या गुणांवर तिचा विश्वास होता.

सुमनताईंनी पुढे सांगितले, "एके दिवशी सत्यवान जंगलात लाकूड तोडत असताना त्याचा मृत्यू झाला. यमराज त्याचे प्राण घेऊन निघाले. पण सावित्रीने हार मानली नाही. ती यमराजांच्या मागे चालत राहिली."

 "खरंच?" प्राजक्ता आश्चर्याने म्हणाली.

 "हो. तिच्या बुद्धिमत्तेने, संयमाने आणि निष्ठेने यमराज प्रभावित झाले. त्यांनी तिला अनेक वर मागायला सांगितले. शेवटी सावित्रीने असा वर मागितला की तिला आणि सत्यवानाला संतती प्राप्त व्हावी. तेव्हा यमराजांना सत्यवानाचे प्राण परत द्यावे लागले. अशा प्रकारे सावित्रीने आपल्या पतीला मृत्यूपासून परत मिळवले."

 प्राजक्ता काही क्षण विचारात पडली.

 "म्हणजे वटसावित्री व्रत ही केवळ कथा नाही, तर धैर्य, निष्ठा आणि बुद्धिमत्तेचे प्रतीक आहे."

 "अगदी बरोबर," सुमनताई म्हणाल्या.

 "पण वडाच्या झाडाची पूजा का करतात?"

 सुमनताई म्हणाल्या, "वडाचे झाड दीर्घायुष्य, स्थैर्य आणि संरक्षण यांचे प्रतीक मानले जाते. त्याच्या पारंब्या सतत वाढत राहतात. म्हणून हे झाड अखंड जीवनाचे प्रतीक मानले जाते."

 दुसऱ्या दिवशी सुमनताईंनी प्राजक्ताला पूजेची तयारी दाखवली.

 "पहिले स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करायचे. नंतर वडाच्या झाडाजवळ जाऊन त्याची पूजा करायची. हळद, कुंकू, फुले अर्पण करायची. मग झाडाभोवती धागा गुंडाळत प्रदक्षिणा घालायची."

 "आणि उपवास?" प्राजक्ताने विचारले.

 "हो, अनेक महिला उपवास करतात. पण आजकाल प्रत्येकाची परिस्थिती वेगळी असते. आरोग्य महत्त्वाचे आहे. श्रद्धा मनात असली की व्रताचा हेतू पूर्ण होतो."

 हे ऐकून प्राजक्ताला बरं वाटलं.

 ती म्हणाली, "आई, मला वाटायचं की हे फक्त जुन्या काळातील रुढी आहेत."

 सुमनताई हसल्या.

 "परंपरा म्हणजे आंधळेपणाने केलेली गोष्ट नव्हे. तिच्यामागील अर्थ समजून घेतला तर ती अधिक सुंदर वाटते."

 वटसावित्रीच्या दिवशी सकाळी दोघीही जवळच्या मंदिरात गेल्या. तिथे अनेक महिला पूजा करत होत्या.

 सुमनताईंनी शांतपणे पूजा केली. प्राजक्ताही त्यांच्या सोबत सहभागी झाली.

 पूजा झाल्यानंतर प्राजक्ताने विचारले,

 "आई, आजच्या काळात या व्रताचा खरा अर्थ काय असू शकतो?"

 सुमनताई थोडा विचार करून म्हणाल्या,

 "पूर्वी स्त्रिया पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करत. पण आजच्या काळात मला वाटतं, पती-पत्नी दोघांनीही एकमेकांच्या आरोग्यासाठी, आनंदासाठी आणि दीर्घ आयुष्यासाठी प्रार्थना करावी. नात्यातील विश्वास, साथ आणि आदर जपणे हाच या व्रताचा आधुनिक अर्थ आहे."

 प्राजक्ता हसली.

 "म्हणजे सावित्रीची ताकद तिच्या निष्ठेत होती, पण तिची बुद्धिमत्ता आणि धैर्यही तितकेच महत्त्वाचे होते."

"हो," सुमनताई म्हणाल्या, "आणि आजच्या प्रत्येक स्त्रीने ते गुण अंगीकारायला हवेत."

घरी परतल्यावर अनिकेतने दोघींचे स्वागत केले.

 "काय मग, वटसावित्रीची शाळा झाली का?" तो हसत म्हणाला.

 प्राजक्ता म्हणाली,

 "हो, आणि खूप काही शिकायला मिळालं.    हे  फक्त एक व्रत नाही, तर नात्यातील प्रेम, विश्वास आणि जबाबदारीची आठवण आहे."

 सुमनताईंच्या चेहऱ्यावर समाधान उमटले.

 त्या म्हणाल्या,    

 " ह्या परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा हेतू हाच असतो. केवळ विधी किंवा पूजाअर्चा नाही, तर त्यामागचा विचार सर्वांना समजला पाहिजे."

 त्या दिवशी संध्याकाळी घरात सर्वांनी प्रसाद सेवन केला . सर्वजण एकत्र बसून गप्पा मारत होते. प्राजक्ताच्या मनात मात्र एक वेगळाच आनंद होता. तिला वटसावित्री व्रताचा खरा अर्थ समजला होता. व्रत म्हणजे नुसते उपवास आणि पूजा नव्हे, तर प्रेम, निष्ठा, धैर्य, संयम आणि कुटुंबातील नात्यांचे जतन !

 आणि सुमनताईंना वाटले की आज त्यांनी फक्त एक परंपरा सांगितली नाही, तर तिच्यामागील संस्कार आणि जीवनमूल्येही पुढच्या पिढीकडे सुपूर्द केली आहेत.